"Sentencia" es el título de la novela de José Francisco Rodil Lombardía, que tiene por protagonista al cirujano de Lugo Dr. Rafael de Vega Barrera (1889-Lugo, 1936).
La novela, basada en un hecho real, relata el complot urdido, en 1936, contra el doctor Rafael de Vega Barrera y la gran injusticia de la que acabó siendo víctima. Nacido en Zazuar (Burgos) en 1889, Rafael de Vega —eminente cirujano, republicano, masón y hombre de firme convicción cristiana— ejerció su profesión en Lugo, donde se reveló pionero en defender y practicar el derecho universal a la sanidad pública. Impulsor y director del nuevo hospital municipal y de su propio sanatorio, fue también diputado republicano a Cortes Generales por la circunscripción lucense.
Al inicio de la Guerra Civil, los golpistas lo encarcelaron y sometieron a un juicio sumarísimo. El fiscal pidió para él la pena de muerte y la defensa, su libre absolución. La sentencia no dejó a nadie indiferente.
Se presenta la novela en Lugo el viernes 21 de octubre. El acto tendrá lugar en el auditorio de O Vello Cárcere (Pr. Constitución, Lugo) el viernes 21 a las 19:30 h. El autor estará acompañado por Lara Méndez, alcaldesa de Lugo; Pepe Coira, guionista; Rafael Pérez de Vega, nieto del Dr. De Vega; y Cristian Velasco, editor.
En un artículo de La Voz de Galicia (ed. Lugo) de hoy, se da noticias del personaje gallego-habanero llamado "el Caballero de París" con motivo del 33 aniversario de su fallecimiento.
Ya en alguna entrada previa en el blog al hablar de sanidad y emigración gallega a Hispanoamérica hicimos referencia al famoso personaje de La Habana llamado "El Caballero de París". Este hombre era un emigrante gallego llamado Emilio López Lledín, natural de la provincia de Lugo. Falleció en el manicomio de Mazorra en las afueras de La Habana,
En los últimos años han aparecido múltiples noticias y referencias a este personaje, ya un símbolo de la ciudad de La Habana. Incluso se ha publicado un musical : “El Caballero de París: El musical de Cuba”, con música original e inédita de Descemer Bueno y Kelvis Ochoa y coreografía de Eduardo Blanco.
Hace unos años, junto con Emilio González Fernández le dedicamos un trabajo titulado “Narrativas acerca del “Caballero de París” (De emigrante gallego a loco Caballero de la Habana)” (se puede leer aquí), presentado en unas Jornadas de Historia de la Psiquiatría, organizadas por la AEN en Albacete en 2004!! . Fue publicado como capítulo de un libro colectivo coordinado por el Porf. Joé martínez titulado "La gestión de la locura: Conocimientos, prácticas y escenarios (España, siglos XIX-XX)" y publicado en 2008 por la Universidad de Castilla-La Mancha. Otros enlaces: LOCOS POR LA HABANA
Descoñezo si Xosé González Martínez ("Pepe de Redondela") ou os membros e directiva da Irmandade da Sanidade Galega (ISAGA) ou os do colectivo Galeguizar Galicia, xa tiñan noticias destes dentistas de Lugo e Ourense que usaban a lingua galega nos anuncios que publicaban nalgúns xornais de Galicia a finais do seculo XIX.
Valga ista entrada pra, dalgún xeito, adherirnos dende o blog "Diario de un médico de guardia" ao Homenaxe a Xosé González que Galeguizar Galicia organiza o 31 de marzo no Castelo de Soutomaior (Pontevedra). Pra os leitores do blog que non saiban quen é a figura homenaxeada, deixamos un enlace a un breve artigo que escribiu hai uns días en www.praza.gal o médico Pablo Vaamonde sobor da traxectoria e traballo feito por Pepe de Redondela, o cal "Nas
últimas décadas fixo unha labor de gran trascendencia para “galeguizar
Galicia”, en defensa da cultura e da lingua propia"(tomado do artigo "Xosé González, un dos imprescindibles", por Pablo Vaamonde ( ver)),
Así, o dentista Manuel Rodríguez Lapela, que parece foi nado en Portomarín-Lugo, publicou moitos anuncios (cun toque de humor) en galego no semanario "A Monteira", un xornal en lingua galega editado en Lugo entre 1889-1890.
Tiña a sua consulta na rúa San Pedro 19 da cidade de Lugo naqueles anos, ainda que logo tivo gabinetes noutras rúas da cidade alomenos ata 1912.
Anuncio de M.R. Lapela en A Monteira, xaneiro 1890
Anuncio de M.R. Lapela en A Monteira, xaneiro 1890
Mais tamén en Ourense houbo dentistas e outros médico que se anunciaban en galego a finales do século XIX.. (Ao igual que no caso de Lapela no periódico A Monteira, ra un galego non moi do século XXI, diagmos pouco normativo... pero a intención vale).. Así foi o caso do dentista Antonio García del Villar, quen en 1894-1895 no diario As Burgas, editado en Ourense, facía publicidade en galego do seu gabinete dental na rúa do "Estetuto, 2" (penso que era a rúa Instituto, 2..actual Lamas Carvajal)... Neste semanal ourensán e nos mesmos números, podemos ler anuncios en galego do oculista Alonso Hernández, con gabinete na rúa Alba número 9.
Publicidade das consultas do dentista A. García del Villar e do oculista F Alonso Hernández. Periódico semanal As Burgas, 1895 (Ourense)
Retrato de A,García del Villar (Arquivo familia García Péza, Ou)
Publicidade das cosnultas do dentista A. García del Villar e do oculista F Alonso Hernánde, publicada no semanario As Burgas, 1895 (Ourense)
Compartimos en el blog el cartel-programa de la próxima III Xornada de Psicopatoloxía e Cultura "Música, Loucura e Creatividade" que se van a celebrar en Lugo el 20 de abril de 2017.
Están organizadas por la Comisión de Docencia de la Unidade Docente de Psiquiatría e Psicoloxía Clínica del Hospital Universitario Lucus Augusti. Lugo.
Colaboran en la organización la Asociación Galega de Saúde Mental, la EOXI de Lugo y la Consellería de Sanidade así como el Colexio Oficial de Psicólogos de Galicia.
Homenaje al Dr. Manuel Díaz González (1886-1936) “O Pequeniño do Incio” con motivo del 80 aniversario de su muerte
O Incio homenajeará al médico republicano Manuel Díaz en el 80
aniversario de su muerte.
Será será recordado los días 10 y
11 de septiembre con diversos actos y conferencias así como una ofrenda floral.
El municipio de O Incio rendirá un homenaje los días 9-10 de
septiembre al médico republicano Manuel Díaz Gonzalez, conocido como “O
pequeniño do Incio”, con motivo del 80 aniversario de su asesinato.
Se tiene prevista que participe en el mismo la alcaldesa de O Incio, Laura Celeiro, que será la encargada de abrir el acto, para dar luego paso a un
simposio en el salón de actos del consistorio que llevará por título “Tiempos, alcances y exterminio de la Segunda República en Lugo”.
Este symposio contará con la
participación del presidente del Consello da Cultura Galega (Ramón Villares Paz) y de la Real Academia
Galega (Xesús Alonso Montero), el historiador Lourenzo Fernández Prieto,o los médicos David Simón y Emilio González y también con el investigador y sobrino del homenajeado, el dr. José Luis Díaz Gómez (México).
Ya en alguna entrada previa en el blog al hablar de sanidad y emigración gallega a Hispanoamérica hicimos referencia al famoso personaje de La Habana llamado "El Caballero de París". Este hombre era un emigrante gallego llamado Emilio López Lledín, natural de la provincia de Lugo.
París, La Habana, El "Caballero de París", Compostela y "As Marías" en las II XORNADAS DE PSICOPATOLOXÍA E CULTURA: "LOUCURA E CIDADE". 21 de abril de 2016. LUGO.
En unos días "El Caballero de París" será de nuevo uno de los protagonistas de las II Xornadas de Psicopatología y Cultura que se organizan en Lugo, coordinadas por los psiquiatras Elena Fernández y Tiburcio Angosto. Cuentan con el apoyo del Complexo Hospitalario de Lugo y de la AGSM-AEN.
Otros personajes que serán recordados, analizados y contextualizados en su relación con su Compostela natal son las conocidas como "As Marías", hoy ya un símbolo de la ciudad, pero de las que hasta hace poco una gran mayoría de la gente desconocía la historia de dolor y tragedia que escondían, ligada a la represión franquista en la Guerra Civil.
Escultura en homenaje a las hermanas Fandiño, conocidas como Las Marías, en el Parque de La Alameda de Santiago de Compostela (tomado de http://www.absolutsantiago.com/las-marias-de-santiago-de-compostela/)
Hace ya un tiempo que supimos de la historia de las hermanas Fandiño Ricart ("Las Marías") por boca de expertos investigadores del anarquismo en Galicia (en el libro de Dionisio Pereira, "Sindicalistas e rebeldes"(1998!!) y que leímos nada mas ser publicado) y de un estudioso de los sanitarios ligados al anarquismo antes de la Guerra Civil (José Vicente Martí Boscá..ver su trabajo)...
Desde entonces las hemos recordado siempre que ha habido ocasión en presentaciones y ponencias relacionadas con tema "Guerra Civil y Locura en Galicia"... pero en estas Jornadas de Lugo, las hermanas Fandiño van uno de los temas centrales y su biografía serán analizadas por expertos que han investigado mas a fondo en sus vidas y en su relación con la ciudad de Santiago de Compostela (y de la ciudad con ellas).
El otro protagonista de la jornada va a ser la ciudad de París y su relación con lugares y personajes marcados por la locura. Acaba de publicarse un libro de Jean Garrabéy Freddy Seidel sobre este tema ("Promenades dans le Paris de la folie" ..ver índice), y que será de lectura obligada para los editores de este blog...
Tendremos oportunidad de escuchar en la jornada un texto de Garrabé sobre este tema y que será leído para estas jornadas. Suponemos que oiremos historias del Hospital de la Salpetriere, de la estatua de Pinel liberando a los locos, del famoso cuadro de Brouillet sobre Charcot, Althusser, Gerard de Nerval, Briquet... y de otras muchas estampas e historias de París y su relación con la locura. Apasionante relato.
Ante el gran óleo de Brouillet sobre las lecciones magistrales de Charcot. En Museo de Historia de la Medicina (París). verano de 2009. (Archivo fotográfico de Diario de un Medico de Guardia)
Hospital de la Salpêtrière (París). verano de 2009. (Archivo fotográfico de Diario de un Medico de Guardia)
Estatua de Pinel liberando a los locos de sus cadenas.. Plaza en la entrada al Hospital de la Salpêtrière (París). verano de 2009. (Archivo fotográfico de Diario de un Medico de Guardia)
En la entrada al Hospital de la Salpetriere (París). verano de 2009. (Archivo fotográfico de Diario de un Medico de Guardia)
Celebraranse o xoves 21 de abril de 2016 en horario de 9.00h-14.00h no Salón de actos do Hospital Universitario Lucus Augusti (HULA).
Tes ata o vindeiro 18 de abril de 2016 para inscribirte enviando un correo electrónico a saludmentallugo@gmail.com
Actividade formativa na que colabora a AGSM-AEN.
Un dos asertos máis extensivos do traballo en Saúde Mental Comunitaria é que a aceptación da enfermidade mental é maior nas zonas rurais que nas urbanas. Así a todo, os sociólogos saben que a tolerancia ao estraño sempre se asociou ao predominio do anómico (no senso de E. Durkheim) das cidades. Cando desenvolvemos o noso traballo na comunidade comprobamos que ás veces é así, pero moitas outras a situación é diferente. Se somos quen de interrogarmonos sobre os aspectos que van a incidir na tolerancia ao distinto, veremos que non sempre vai a depender do caso en sí, nin tan só da uniformidade dun entorno co outro para que aparezan actitudes de intolerancia. Así, deberíamos preguntarnos:
- ¿Qué características debe ter unha comunidade para que sexa quen de aceptar a unha persoa con condutas estrañas e fóra das normas?
- ¿Que características debe ter un enfermo mental para ser aceptado coa súa loucura pola comunidade?.
Con estas II Xornadas sobre Psicopatoloxía e Cultura pretendemos realizar unha reflexión sobre a tolerancia, estudando dous casos de “posíbeis” enfermos mentais galegos que tiveron unha importante aceptación nas cidades nas que viviron, prácticamente na mesma época, aínda que con importantes diferenzas tanto no social como nas súas raíces culturais.
Para ilustrar as exposicións que se indican no programa faremos o pase de dous documentais que recollen aspectos da súa vida: Un deles é “El Caballero de La Habana” dirixido por Natasha Vázquez e Rigobert Senarega, o outro “Coralia e Maruxa: as irmás Fandiño” documental dirixido por Xosé Henrique Rivadulla Corcón.
PROGRAMA
9.00hPRESENTACIÓN DAS XORNADAS
9.30h PASE DOS DOCUMENTAIS:
- EL CABALLERO DE LA HABANA
- CORALIA E MARUXA, AS IRMÁS FANDIÑO
11.00h CORALIA E MARUXA, AS IRMÁS FANDIÑO por XOSÉ HENRIQUE RIVADULLA CORCÓN (DIRECTOR do DOCUMENTAL)
11.30h PRESENTACIÓN DOS CASOS:
- O CABALEIRO DE PARÍS. LUÍS GONZÁLEZ (PSIQUIATRA, HULA)
- AS MARÍAS. ALEJANDRA PILLADO (PIR, HULA) e ATHANASIOS CHRISTODOULOU (MIR, HULA)
12.00hDESCANSO/CAFÉ
12.30hA LUZ DO NEGRO, AS IRMÁS FANDIÑO RICART- AS MARÍAS, NA COMPOSTELA FRANQUISTA. ENCARNA OTERO (TRABALLADORA SOCIAL)
13.00hAS ESTRUTURAS DO HABITAR: TERRITORIO E PSICOSE. RAMÓN AREA CARRACEDO (PSIQUIATRA, HOSPITAL PSIQUIÁTRICO DE CONXO)
13.30hPASEANDO POR PARÍS NA PROCURA DE LUGARES E SERES MARCADOS POLA LOUCURA. TEXTO DE JEAN GARRABÉ por TIBURCIO ANGOSTO.
14.00hCOLOQUIO E PECHE DAS XORNADAS.
ORGANIZA:COMISIÓN DE DOCENCIA DA UNIDADE DOCENTE DE PSIQUIATRÍA E PSICOLOXÍA CLÍNICA DO HULA.
COORDINA: ELENA FERNÁNDEZ RODRÍGUEZ e TIBURCIO ANGOSTO SAURA.
COLABORA: SERVIZO GALEGO DE SAÚDE, AGSM-AEN, COLEXIO OFICIAL DE PSICOLOXÍA DE GALICIA, HOSPITAL UNIVERSITARIO LUCUS AUGUSTI.
+++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
Un pequeño video sobre El Caballero de París a modo de trailer:
Cartel anunciador de la jornada El Cercano (Ourense)
Tomado de página Facebook de los Foolmakers.
La ilustración es del pintor ourensano Virxilio
Varios miembros de "Diario de un medico de guardia" tuvieron la oportunidad de disfrutar ayer de una magnífica velada en el espacio multicultural "El Cercano" (Ourense) . Comenzó con una interesantísima charla impartida por el siempre ágil y ameno Luis Ferrer i Balsebre. "Elogio de la autoridad" fue el título de la conferencia de este psiquiatra ahora afincado en Santiago... A continuación, pudimos escuchar y disfrutar de la música y las voces del grupo Foolmakers en un concierto que es casi una primicia en Galicia y desde luego era su estreno en la ciudad de As Burgas.
Foolmakers es un proyecto que nace en Lugo. Está dirigido por Carlos Doval, que también toca el bajo junto con cuatro psiquiatras de la ciudad de Lugo: Paula Cores, voz; Luis Vila, piano; Luis González, guitarra; e Isidro Gómez, batería".
Enhorabuena a los Foolmakers por su magnífico concierto con temas de jazz-blues-boleros... Pudimos escuchar desde clásicos como el "Song for my father"(Horace Silver) a adaptaciones/versiones/traducciones de la letra "Take the A Train" de Ellington, o incluso se descolgaron con un blues "republicano" títulado casualmente "Corina, Corina"
Gracias a El Cercano (www.elcercano.com) por tan fructífera y agradable jornada. Esperamos poder ver y escuchar a los Foolmakers en breve en algun otro sarao. Sabemos que están preparando nuevos temas, y seguro que lo harán amplíando y explorando la "aureola semántica" de algunos títulos y letras de su repertorio.
Los Foolmakers en El Cercano (Ourense)
http://www.facebook.com/photo.php?fbid=498183493579825&set=a.498182883579886.1073741831.497366793661495&type=1&theater
Escuchando a Los Foolmakers en El Cercano (Ourense)
http://www.facebook.com/photo.php?fbid=498183493579825&set=a.498182883579886.1073741831.497366793661495&type=1&theater
No disponemos de videos de su actuacion de ayer, pero algunos videos de actuaciones previas en el Club Clavicémbalo (Lugo) están colgado de su Facebook. http://www.youtube.com/watch?v=gHIV3VaG5pU http://www.youtube.com/watch?v=AbQX7x3yRS4 p.d. Repasando nuestros archivo acabamos de caer en la cuenta de que hace unos años tuvimos tocando en Ourense a un grupo de jazz con psiquiatras entre sus miembros. Fue en el Café Latino allá por el 2007. El músico (y psiquiatra) era el trompetistaEddie Henderson, y que vino con Al Foster y Miguel Angel Chastang.
En el Hospital Psiquiátrico de Calde (Lugo), perteneciente al SERGAS, continúan este año con las II Jornadas de Cine del Hospital, continuando así el proyecto ya iniciado el año pasado cuando aún estaba abierto el Hospital Psiquiátrico de Castro-Lugo. Es un cine abierto a la comunidad y que se organiza por los pacientes residentes y el personal del hospital psiquiátrico durante este mes de septiembre. Hay un blog www.unmanicomiodecine.blogspot.com en donde se amplía la información sobre el proyecto. Enhorabuena a los organizadores y deseamos éxito de participatión en las sesiones.
La muestra coincide con el cierre definitivo del Hospital Psiquiátrico San Rafael de Castro Riberas de Lea, en Castro de Rei (Lugo) inaugurado en 1953 y construido siguiendo el modelo del laberinto panóptico (la cadena perfecta), siendo el único edificio diseñado y construido en Galicia con la finalidad de atender a gente con enfermedades psiquiátricas. "Marbella" hace alusión al pabellón-solana de las mujeres y "Torremolinos" al pabellón-solana de los hombres.
Junto con la muestra fotográfica se proyecta un documental de 30 minutos de duración, video que se va a poder visualizar también en todos los museos dependientes del área de Cultura y Turismo de la Diputación de Lugo, siempre a las 17:00 horas y hasta la clausura de la exposición.
Asimismo, en el tiempo de apertura al público de esta exposición se va a desarrollar un amplio programa de actividades complementarias con conferencias, mesas redondas, talleres y visitas guiadas con los que se pretende concienciar a las personas interesadas sobre la historia y lo “estigma” de estos enfermos, tantas veces aislados y de espaldas a la sociedad.
El jueves, 29 de diciembre, a partir de las 20:00 horas, en la misma Sala de Exposiciones del Pazo de San Marcos se va a desarrollar el nº 28 de la revista oral El pazo de las musas, número en la que va a intervenir también el fotógrafo Xosé Reigosa para mostrarnos fotografías del manicomio de Castro no incluidas en esta exposición.
Entre Marbella e Torremolinos (Imaxes de manicomio)
El enfermo mental estuvo "choído", en muchas situaciones en condiciones infrahumanas. en los primeros tiempos los tratamientos eran muy limitados. Se usaban medicamentos para tratar la enfermedad, se prestaban cuidados básicos de enfermería e higiene, al tiempo que se recurre la técnicas como laborterapia y se ponen los medios para ocupar el tiempo de estancia en la institución con salas de juego, lecturas...
No todo lo resuelven los tratamientos medicamentosos. Hay otros problemas importantes que atender, entre ellos lo de la comunicación de la institución y de los enfermos con el mundo exterior, con la familia y con la sociedad... una de las grandes preocupaciones del primero director de San Rafael, el doctor Ángel Usero Tiscar.
El principal problema (el estigma) del enfermo mental es el aislamento, la incomprensión y el rechazo social. Avanzamos más en medicación que en aceptación social pero hay que pensar que al final del camino, que tras las puertas y ventanas del manicomio está la sociedad, estamos todos nosotros, y a todos nosotros compete borrar ese estigma.
Xosé Reigosa Piñeiroa
Nace en San Cosme de Barreiros. Vive en Lugo desde 1981. A los 25 años tomó contacto con la fotografía a través de un libro que le prestó un amigo. ES totalmente autodidacta, aunque asistió a talleres y cursos con fotógrafos importantes siempre que tuvo ocasión. Realizó alrededor de 50 exposiciones entre individuales y colectivas. Consiguió algún premios en concursos fotográficos, pero desde hace muchos años no participa en ninguno. Colaboró en varias publicaciones. Le gusta tratar los temas en donde intervenga el ser humano: retrato, desnudo, escenificaciones, etc. Imparte cursillos, talleres y charlas sobre tema fotográfico. Actualmente su trabajo “A Muralla cohabitada” después de un año todavía permanece colgada en las oficinas del Ayuntamiento (Seminario Menor) y próximamente va a ser publicada en formato libro.
En 2011 también expuso simultáneamente en tres salas de Buenos Aires (Argentina) y el próximo 9 de enero se inaugura en Montevideo una muestra con obras sus perteneciente el proyecto “Universos cohabitados nos camiños de Santiago”, alguna en gran tamaño (2x3 metros). Una obra suya también forma parte de la muestra “Andante” organizada por Ramón Alvarez y que recurre varios espacios de Galicia. Su último trabajo “Entre Marbella e Torremolinos (Imaxes de manicomio)”, que se compone de 30 fotografías y un documental de 30 minutos puede verse hasta el final de Febrero en la sala de la Diputación. Alguna publicación: Cuatro x Veinte. Cuatro Autores (1988), 40 años de fotografía en Lugo (1998), Portadas de la publicación mensual “Entremuros” de la que se editaron 43 números (2001/2005), Catálogo de la exposición, 12345 (2010) y Guía de Arquitectura de Lugo (2011).
Actividades Complementarias.
Miércoles 28 de diciembre, a las 19:00 h.: Inauguración exposición
Jueves 29 de diciembre, a las 20:00 h.: Intervención de Xosé Reigosa en la revista oral "O pazo das musas"
Jueves 12 de enero, a las 20:00 h.: Dr. Gonzalo Paz Doel. Charla: “Arte e psiquiatría”. Presenta Encarna Lago
Miércoles 18 de enero, a las 19:00 h.: Visita guiada
Jueves 19 de enero, a las 20:00 h.: Manuel Fernández Prado, (Presidente de ALUMBRE y Vicepresidente de FEAFES-Galicia). Charla: "El movimiento asociativo y la enfermedad mental en Lugo"
Jueves 26 de enero, a las 20:00 h.: Película sobre tema psiquiátrico, en colaboración con Clube Cultural Valle-Inclán. (LT 22 Radio lana Colifata)
Jueves 2 de febrero, a las 20:00 h.: Dr. Luis Vila Pillado. Charla: “A loucura no cine”
Sábado 4 de febrero, de 12:00 a 14:00 h.: Obradoiro a cargo de Xosé Reigosa
Jueves 9 de febrero, a las 20:00 h.: Dra. Ana López Creciente, Directora San Rafael. Charla: “O manicomio de Castro”
Jueves 16 de febrero, a las 20:00 h.: Dr. Victor Rodríguez Perez. Charla: “A historia da psiquiatría”
Esta exposición y las actividades complementarias programadas no son más que la llave de apertura de una serie de propuestas de un amplio proyecto artístico que pretende la apertura simbólica definitiva del espacio manicomio (encierro) al espacio de creación (libertad). Colaboran: Alumbre y Clube Cultural Valle-Inclán
---------------- Texto "DESMONTANDO A BENTHAM" tomado de http://www.museolugo.org/documentos.asp?mat=28&id=1648
DESMONTANDO A BENTHAM
Agora, 26 anos despois do inicio oficial da desinstitucionalización psiquiátrica, o fotógrafo Xosé Reigosa inicia o proxecto de desmontar a Bentham no Hospital Psiquiátrico de San Rafael de Castro. Darlle luz á tolemia á traves da arte, humanizar aos esquecidos, empregar os espazos para a expresión e non para a represión. Desmontar a Bentham non é coller cela por cela, como cubos de tetris, e colocalas fisicamente noutro lugar. É deixar de agochar ao tolo, recuperalo para con nós, incluso animalo a conducir (de novo). Os internos de Castro xa o sabían. Tamén o sabían os coidadores de San Rafael e os veciños de Castro, eran os seus tolos, “os tolos de Castro”. Fuxían do panóptico, estrada abaixo, con permiso ou sen el, retaban a un axuste de contas a Bentham con cada un dos seus achegamentos á vila. Imaxe clásica chairega, a de pasar no coche e velos pola estrada, saudando, marcando o camiño de onde realmente quixeron estar: onde a xente, encarando a estigmatización e a marca a ferro das celas marxinadoras. Á volta, só os coidadores os atendían no seu retorno ao esquecemento, ao único lugar onde moitos internos tiñan repouso. Esa relación entre internos, coidadores e a vila foi a aplicación do proceso de desinstitucionalización psiquiátrica, feito informal e popular, comunitario e ate integrador nalgún momento. Castro e a súa xente chegou a comprender e incluir a estas persoas mellor que calquera psiquiatra lobotomizador doutro tempo, mellor que as familias que alí os deixaban esquecidos e estigmatizados, trocándoos por un incómodo silencio.
Baixo o título “Entre Marbella e Torremolinos. [Imaxes de Manicomio]” Xosé Reigosa mostra ao detalle a simboloxía da deseperación, do esquecemento e do afastamento. Entre a salas de descanso, denominadas aceda e cínicamente “Marbella” a das mulleres e “Torremolinos” a dos homes, os internos pasean perdidos no labirinto da mente humana e perdidos no labirinto do panóptico de Castro. Como Teseo, viaxan polos corredores e as estancias franqueados polas interminables pasaxes garabateadas nas paredes, mostra da desesperanza. As fiestras poderían ser os ollos ao exterior, se non fose que o lousado do edificio tapa o ceo; pecha paxaros e pantasmas, deixándoos sen saída. A viaxe continúa entre aposentos húmidos e minúsculos nos que, dalgún xeito, se tenta ao descanso entre os restos da vida anterior fóra do labirinto/panóptico. Na sala de xogos un mural escenifica unha praia sen atinar no obxectivo do desafogo. É máis, afianza o desalento mostrado por un boneco vestido de lá, que vencido e sentado repousa no alféizar coa cabeza agachada de costas a luz. Nesta odisea, os internos van na procura da corda de Ariadna, que lles indique o camiño á liberdade, sair de si mesmos e do panóptico; desfacer o camiño andado no maldito labirinto. Deixar o medo pechado para sempre, deixalo portas adentro dos muros do panóptico e guindar a chave ao Lea.
No 1885 publícase o “Real Decreto para la Observación e Internamiento de Dementes”; nel establécese que os concellos e as deputacións deberán habilitar espazos para a atención e observación de enfermos mentais antes do seu recluimento manicomial (pasando a ser reclusos). No mes de xullo, a mitra compostelán e un par de socios acaudalados abren o Manicomio de Conxo. Décadas despois, tras negociación das deputacións galegas, a Conxo vaise derivar o internamento de case todos os enfermos mentais de Galicia, nunhas condicións ínfimas (taxas de mortandade do 38 %). Este escuro período vén marcado tamén polas contínuas denuncias da situación dos grandes especialistas galegos da época. Encargados da institución como Lois Asorey ou Ramón Rodríguez Somoza, entre outros, que procuran a mellora, humanización e reforma da asistencia ás persoas enfermas alí recluidas; cun enfrontamento contínuo co patronato propietario do xa denominado Sanatorio de Conxo (a Igrexa). En Lugo, a beneficiencia provincial confinaría algúns dos seus pacientes o sanatorio do doutor Ricardo Núñez, en Vilapedre (Sarria), dende o 1910 ao 1951, doutor cunha visión oposta á dos donos de Conxo basada na inclusión social dos enfermos.
Castro proxéctase despois da Guerra Civil, no 1943 e faise real no 1954. Xestionado pola Beneficencia da Deputación Provincial de Lugo, é o segundo grande centro de reclusión para enfermos mentais en Galicia. Logo dos intentos dos doutores progresistas republicanos, dende o triunfo do Alzamiento Nacional, o panóptico como idea, outra vez, manda. A frase sempre é a mesma “Ti non es ben, vas ir parar a (Castro-Conxo-Rebullón dende 1975 en Vigo)” de novo esclusión, vixilancia e agocho. Polas terras de Sarria dicían do doutor Ricardo Núñez, “non sei quen está máis tolo, se Don Ricardo ou o tolo que conduce o coche” cando pasaba diante os veciños con un dos seus pacientes manexando o vehículo xa que el non sabía conducir.
En 1985 apróbase o “Informe de la Comisión Ministerial para la Reforma Psiquiátrica”. Supón a o inicio da regulación da desinstitucionalización psiquiátrica; o abandoo dos manicomios. Procúrase iniciar un proceso de reforma para reintegrar a estas persoas e o tratamento das súas doenzas na sociedade e non nun edificio illado, agochado e vixiado. Ponse o primeiro grao para rematar unha viaxe de 100 anos pola tolemia, por antebrazos con nº de serie tatuados, de morte, frío e medo. Unha viaxe na que só un conxunto de especialistas nos anos 1920/30 (serían condeados logo ao autoexilio pola Dictadura de Franco) tentarían desmontar o panóptico de Bentham; desmontalo como idea e concepto: rexeitar o medo como fundamento. No 1985 retomamos a viaxe daqueles doutores republicanos e a de Ricardo Núñez. No sanatorio de Vilapedre, o artista sarriao Rubén Santiago situou a instalación “8888 octillones” no ano 1999, o que serviu de despedida social ao antigo sanatorio do Dr. Ricardo Núñez, antes de reconstruirse en hotel. As esculturas eran monstros, probablemente os monstros que con agarimo o doutor tentaba estirpar dos seus pacientes;. foi o inicio de 26 anos cun mesmo cometido: desmontar a Bentham.
Dende a Rede Museística Provincial convidámolos a participar neste proceso a través da mostra do traballo fotográfico de Xosé Reigosa e do conxunto de actividades complementarias programadas. Desta maneira, vostede poderá ser parte activa neste proxecto de intervir, humanizar, socializar… o Sanatorio San Rafael de Castro, iniciativa que vai ter continuidade con outras propostas artísticas, que anunciaremos en pouco tempo e que procuran a apertura simbólica definitiva do espazo manicomio (encerro) ao espazo de creación (liberdade)
Texto "DESMONTANDO A BENTHAM" tomado de http://www.museolugo.org/documentos.asp?mat=28&id=1648 .
A exposición “Entre Marbella e Torremolinos” recolle as fotografías feitas no hospital psiquiátrico de Castro no que “Marbella” fai alusión ao pavillón-solaina das mulleres e “Torremolinos” ao pavillón-solaina dos homes
A sala de exposicións da Deputación de Lugo acolle desde onte a mostra fotográfica de Xosé Reigosa “Entre Marbella e Torremolinos”, que recolle as fotografías feitas no hospital psiquiátrico de Castro no que “Marbella” fai alusión ao pavillón-solaina das mulleres e “Torremolinos” ao pavillón-solaina dos homes. Esta mostra foi inaugurada hoxe polo vicepresidente da Deputación de Lugo, o nacionalista Antonio Veiga, a directora do Museo de Lugo, Aurelia Balseiro, a comisaria da exposición e xerente da Rede Museística Provincial de Lugo, Encarna Lago e o autor das fotografías, Xosé Reigosa, e poderá ser visitada até o vindeiro 29 de febreiro. Tamén se achegou á inauguración desta exposición o deputado provincial e ex alcalde de Castro de Rei, Juan José Díaz Valiño.
A mostra coincide co peche definitivo do Hospital Psiquiátrico San Rafael de Castro Ribeiras de Lea, en Castro de Rei (Lugo) inaugurado en 1953 e construído seguindo o modelo do labirinto panóptico (a cadea perfecta), sendo o único edificio deseñado e construído en Galicia coa finalidade de atender a doentes con enfermidades psiquiátricas. “Marbella” fai alusión ao pavillón-solaina das mulleres e “Torremolinos” ao pavillón-solaina dos homes.
Na súa intervención, Antonio Veiga afirmou que “esta mostra permítenos reflexionar sobre moitas partes da nosa vida e da nosa historia que algúns se empeñan en ocultar e recluír da memoria, como nun principio estaban pensados estes centros de internamento psiquiátrico, manicomios, para recluír ás persoas”. Veiga tamén lembrou a “unha persoa que pasou máis de 40 anos entre esas paredes de Castro, como foi un veciño noso (en alusión tamén ao proceder mariñán de Xosé Reigosa), Antón Moreda, quen historicamente participou na fundación das Mocidades Galeguistas”.
Xunto coa mostra fotográfica proxéctase un documental de 30 minutos de duración, vídeo que se vai poder visualizar tamén en todos os museos dependentes da área de Cultura e Turismo da Deputación de Lugo, sempre ás 17:00 horas e até a clausura da exposición. Baixo o título “Entre Marbella e Torremolinos: Imaxes de Manicomio” Xosé Reigosa mostra ao detalle a simboloxía da desesperación, do esquecemento e do afastamento. Entre a salas de descanso, denominadas aceda e cinicamente “Marbella” a das mulleres e “Torremolinos” a dos homes, os internos pasean perdidos no labirinto da mente humana e perdidos no labirinto do panóptico de Castro. Como Teseo, viaxan polos corredores e as estancias franqueados polas interminables pasaxes bosquexadas nas paredes, mostra da desesperanza. As fiestras poderían ser os ollos ao exterior, se non fose que o lousado do edificio tapa o ceo; pecha paxaros e pantasmas, deixándoos sen saída. A viaxe continúa entre apousentos húmidos e minúsculos nos que, dalgún xeito, se tenta ao descanso entre os restos da vida anterior fóra do labirinto/panóptico. Na sala de xogos un mural escenifica unha praia sen atinar no obxectivo do desafogo. É máis, afianza o desalento mostrado por un boneco vestido de lá, que vencido e sentado repousa no alféizar coa cabeza agachada de costas a luz. Nesta odisea, os internos van na procura da corda de Ariadna, que lles indique o camiño á liberdade, saír de si mesmos e do panóptico; desfacer o camiño andado no maldito labirinto. Deixar o medo pechado para sempre, deixalo portas a dentro dos muros do panóptico e guindar a chave ao Lea.
Do mesmo xeito, no tempo de apertura ao público desta exposición vaise desenvolver un amplo programa de actividades complementarias con conferencias, mesas redondas, obradoiros e visitas guiadas cos que se pretende concienciar ás persoas interesadas sobre a historia e o “estigma” destes enfermos, tantas veces illados e de costas á sociedade.
Este xoves, a partir das 20:00 horas, na mesma Sala de Exposicións do Pazo de San Marcos vaise desenvolver o nº 28 da revista oral O pazo das musas, número na que vai intervir tamén o fotógrafo Xosé Reigosa para amosarnos fotografías do manicomio de Castro non incluídas nesta exposición.