jueves, 1 de febrero de 2018

MEDICO RURAL (Autoetnografía) (por el médico psiquiatra Emilio González Fernández)

 ** Texto enviado por el autor para ser publicado en este blog "Diario de un médico de guardia" en enero de 2018. Desde "Diario de un médico de guardia" queremos dar nuestro agradecimiento al colega y amigo Emilio González Fernández por elegir nuestro blog para publicar este texto inédito. Un texto muy personal, que condensa muchos saberes -del campo de la Medicina y la Psicología, de la Antropología, la Sociología, la Historia Social.. y un profundo conocimiento de la cultura, la Historia y las gentes de Galicia

----------------


MÉDICO RURAL

(Autoetnografía)


por Emilio González Fernández
 (Psiquiatra. Doctor en Antropoloxía Cultural. Santiago de Compostela)

Eu tamén andei a cabalo. En tractores. A patas. Nevando. Experiencia inesquecible.
Xa estudando Medicina, fixen unha autopsia (en X, Bóveda, provincia de Lugo) na propia casa do defunto, a carón da cociña onde facían o xantar a viúva e outras mulleres.
Levaba oito anos facendo de psiquiatra. Por mor duns “problemiñas” que pasaron en Conxo (conflito de 1975), a cidade desterroume para a aldea... Houbo que agarrarse á medicina rural.
Gustei dabondo do libro do doutor Roberto Fernández Álvarez: ENFERMOS POBRES. MÉDICOS TRISTES. Cachón de emocións. Agradezo ao autor que provocase a miña reconstrución. A actual...; porque as narrativas sempre están en proceso de cambio.


 Son historias, cachos de vida. Xerados nun espazo (case sempre na consulta ou á cabeceira dun enfermo) pero, un espazo que sempre se amplifica, creando unha paisaxe. O tempo ás veces é transcendente, noutras secundario. Personaxes que aínda que veñan sós, evocan, forman parte dun grupo, máis ben de varios. Neses reencontros rurais   evoco Rubián, miña aldea. Pode haber un persoeiro en off que é a miña urdidoira , as miñas vivencias... a cultura que eu levo ós espazos animados.
Repaso notas.  Algunhas xa moi vellas, que non sempre me din cousas parecidas ás de cando as escribín. A miúdo orballeira de sensacións, de emocións, de sentimentos.  Recordos gardados nunha arca vella pero impoluta. Os dos últimos vinte anos, en vez de arca, estaban xa nun conxelador. Ao sacalos semellan fresquísimos. Ilusións. O reloxo non se detén.
Deixaba que se narrasen, sen eu sabelo. Tal vez a narrativa a creaba eu mesmo...
Asentado en Compostela e con familia, as autoridades sanitarias  (xefe provincial de sanidade e director do INP-Instituto Nacional de Previsión-) da provincia da Coruña,  negáronnos (a Pepe García e a min) a posibilidade de ocupar unha praza das moitas vacantes que tiñan...Estabamos proscritos.
Menos mal que o xefe provincial de sanidade de Pontevedra era Yuste Grijalba, socialista. Escollemos Cotobade porque quedaba e menos dunha hora de Santiago e había dúas vacantes no mesmo concello.  Alá fomos en outubro do 1975.
Pasei medo a noite que morreu Franco. Tocárame de garda. De noite veu un home  buscarme para unha urxencia. Non atopaba a cancela da casa que alugáramos en Viascón e meteuse na horta. Sentín o ruído. Pensei que viñan por min...
En Cotobade puxen consulta no fondo da tenda do Durán. En Viascón, punto intermedio do territorio que me tocaba atender.
A penas viña xente á consulta. Xa tiñan  cartilla sanitaria pero non se afixeran a ela. Era en outubro do ano 1975. Estaban do trinque. Aínda non  formaban parte da súa identidade...
As outras dúas consultas que había no concello tiñan máis xente porque levaban anos funcionando. Chocoume unha cousa que non vin noutros sitios. A única botica de todo o concello fora alugada a un mancebo. Como se lles escapaban moitas receitas ás farmacias de Pontevedra o inquilino desprazaba empregados ós consultorios. Tomaban nota dos enderezos, collían as receitas e, polas tardes, repartían polas casas, como carteiros.

A SEGURIDADE SOCIAL AGRARIA:
Precisa un apartado. É un asunto fundamental para entender o que chamamos “medicalización do agro galego”. A Lei 20/1975, do 2 de maio, marca un antes en un despois.
Segundo o lexislador esta lei “perfecciona la acción protectora de los trabajadores por cuenta propia del Régimen Especial Agrario de la Seguridad Social”.
É dicir, ata entón a maioría dos labregos galegos, pequenos propietarios, non  tiñan dereito á asistencia sanitaria nin tampouco ás PENSIÓNS (economía subsidaria) de invalidez. Só a unha cativa paga de xubilación. Eran poucos os que pagaban estes “selos”.
Certo que aumentan as cotas pero os beneficios compensan dabondo este incremento.  Ás mulleres non lles deixaban afiliarse ata que cumprisen os cincuenta anos...
Por eses anos ós médicos pagábanlle unhas cincuenta pesetas por cartilla. Refírome ós rurais porque tiñan acumulado o de pediatría, o de obstetricia, e de pequena cirurxía, as gardas permanentes,  e outros aspectos que non ocorrían nas cidades.
Os colexios médicos protestan defendendo os intereses dos seus. En boa parte do rural (Castela, León, etc.) do resto de España eran algo menos pobres e os labregos pagaban un tanto ó ano ó médico para ter asistencia asegurada. En Galicia isto deuse moi pouco. Era o que se chamaban “as igualas” ou “avinzas”. Andaban (en Galicia era menos) entre vinte e corenta pesos por mes.
Os médicos perdían cartos. Por mor diso, uns meses despois sae un decreto que fixa en cento cincuenta pesetas por mes o que se pagará por cada cartilla da agraria.
Na Galicia labrega e rural máis da metade das prazas de médicos titulares estaban vacantes. Cobraban pouco do Estado por atender os pobres da Beneficencia pero automaticamente  o I.N.P. adxudicáballe as cartillas da Seguridade Social do seu distrito. Case todos eran labregos e ata entón non tiñan cartilla.
De aí que as vacantes se “acumulasen”  ó médico titular máis próximo.  Mais, ó implantarse o novo sistema volvéronse ricos da noite á mañá. Máis de un devolveu os cartos pensando que se equivocaran. Un caso que coñecín pasou a cobrar oitocentas mil pesetas ó mes. Por riba, ademais das pagas extraordinarias, no mes de vacacións suplían uns a outros (non había paro) e xa calculan a riqueza...
No verán do ano 1975 un alto funcionario do INP que viñera a Meirás visitou na Coruña a súa delegación. Comentou se xa estaban os médicos contentos. ¡Madía levan!, respondéronlle. Explicaron o que pasaba.
Daquela houbo que facer un decreto novo no que limitaban o das cento cincuenta pesetas ás cincocentas cartillas por médico. O resto serían a cincuenta como as demais cartillas.
A partir desa  data correse a voz de que no rural galego gañan moito e comezan a cubrirse boa parte das vacantes con médicos foráneos. Nuns anos facías un bo peto.
A “cartilla” (esta palabra enlaza con cartilla de racionamento, con cartilla militar,...) en pouco tempo pasa a ser máis importante que o D.N.I.  Logo se descobre o das “pagas”.
Chegaba con ter cinco anos cotizados para ter dereito a unha pensión de enfermidade. Xorden moitas “columnas gastadas”, o que un francés chamou doenza profesional dos labregos. Algunha picaresca. Certificados falsos. Muda a envexa. En vez dos ferrados de terra ou do número de vacas do veciño, agora envéxase que  “o outro cobra e está más san ca min”...
Non había ordenadores. Era o funcionario das cámaras agrarias quen levaba a xestión manual dos inscritos e da cotas. Propinas e outras mañas permitiron, ás veces, pagar os cinco anos todos xuntos e en dous meses estar cobrando.
Os avogados comezaron a desprazarse ás feiras para xestionar pensións. Se había que apelar ós xulgados  o cobro retrasábase, pero viña cos atrasos que era o que eles cobraban.
Na cartilla (agora  dise tarxeta) do afiliado figuraban como “beneficiarios” a muller (de menos de cincuenta anos) e os fillos. A manceba da botica de Rodeiro comentábame, ríndose, que un paisano amosou a cartilla para pagar uns antibióticos que o veterinario lle receitara para os porcos:
--E logo, ten os porcos na cartilla...?
Esta muller non se parara a pensar no concepto integral da Casa... Por outra, os paisanos non eran “inocentes”. Se podían aproveitarse máis do Estado mellor. Nunca percibían o  Estado como distribuidor, senón como saqueador...
Médico rural en O Caurel (Lugo)-Galicia. Foto de Delmi Álvarez para el semanario A Nosa Terra, años 80. Tomado de Facebook de Delmi Álvarez (post de 15 octubre de 2017)(https://scontent.fvgo1-1.fna.fbcdn.net/v/t31.0-8/22467652_10155176110111491_5073005269446940741_o.jpg?oh=6013cb20ac352a7dc54393371853e680&oe=5A77E8D8)
A Seguridade Social Agraria, con todos os beneficios, acelerou o esfarelamento da cultura tradicional...Pasara o mesmo cos “grupos escolares”. Uns anos antes agruparon todas as escolas unitarias (normalmente unha por parroquia) do concello nun flamante “Grupo Escolar”.
Horacio, un mestre, e bo amigo, que vivira o proceso presenciara as sorpresas dos alumnos. Ao agrupalos por idade en vez de parroquia chocáballes que, por exemplo, os nomes que daban ós utensilios da labranza variaban moito e non se entendían entre eles...

Insisto nisto porque falar de medicina rural galega antes de 1975 como un todo homoxéneo non deixa de ser o que en antropoloxía chamaron (Ruth Benedict) “monstro antropolóxico”...
Compre subliñar que nesas datas xa se crearan as residencias sanitarias como alternativa ós hospitais provinciais que tiñan mala sona por ser para os pobres de solemnidade.
É dicir, dentro dos pobres haiche categorías, clases...Isto non lles impedía que fronte a un gasto extraordinario (unha intervención cirúrxica, un novo imposto,...) verbalizan : E non podería arranxar por POBRE ?.

DÚAS ANÉCDOTAS:
Para enmarcar o meu parecer. Da primeira non sei a data exacta. Probablemente en 1960. Na Terra Chá un médico ía a cabalo. Nun cruce de camiños, a carón dun cruceiro, saíulle ó paso unha muller. Subiu un pouco a saia e baixou unha media para amosar o xeonllo deformado que lle doía... Sen baixar da besta, tirou de receitario e escribiu o nome dunha untura: “Póñalle isto”. Pasan meses. Nunha feira, a paisana achégase á taberna na que pasa consulta o galeno: “Foime como unha xesta. Xa poderei sacala?...Non fora á botica. A receita posta debaixo da media, e presa pola liga, fora o seu remedio...A receita ou o produto prescrito é unha prolongación dos poderes do médico.
A segunda pasoume  a min en Rodeiro (Pontevedra) no ano 1978. Á media mañá chegaron de urxencia dous albaneis. Voces entrecortadas polos respiros aumentados. Pálidos. Notaban algo que lles oprimía o peito. Mireinos con vagar, auscultación cardio-pulmonar, pulso, tensión arterial. Todo correcto. Non eran quen de explicarse ben.
Andaban traballando nun cemiterio dunha parroquia montañosa e notaron “algo que nos entrou”...Deixaron  masa e  ferramentas e a correr para o médico. Non lles dei nada... Daquela eu non sabía moito (ou non quería saber) dos aires de defunto...Souben que renunciaron ó choio naquel espazo...Colleran unha “doenza non de médico” , pero (paradoxalmente) viñeron consultar. Quizais despois irían a unha “entendida”  tirar o “aire”... Eu aínda non sabía ou non quería facer rituais na consulta oficial (mestizaxe de remedios).
Pero antes de nada, preciso volver atrás para entendernos. Á miña infancia e adolescencia. Meu para foi  médico rural en Rubián (Bóveda). Dende o ano 1934 ata o 1990 que perdeu facultades. A maior parte da súa vida profesional exerceu como médico libre. Non podía cobrar moito, algo máis que o capador. Polo seu santo (19 de marzo) enchían a casa de regalos (intercambios).
Lembro un ano que os cabritos ían baratos e xuntamos 36. Matouse un para o banquete e  veu un tratante polo resto eles ao día seguinte. O xamoneiro levou uns 20 xamóns. Na feira do 29 vendemos  non sei cantos polos. Roscóns e brazos de xitano fomos repartindo entre a familia en veciños, etc.
Tivera cabalo. Logo un coche.  Igual que os outros do rural, non das vilas, como moito podían ter unha media de dúas consultas diarias e outros tantos domicilios.  Se era domingo ou festivo cando viñan  buscalo pedían desculpas (mesturanza de medicina e relixión) e el contestaba: “as doenzas non teñen días santos”.  
Os días de feira había moitas máis consultas. Tamén ía todos os días 22 á feira do Incio. Nas feiras xuntábanse 3 ou 4 médicos consultando cada un nunha taberna distinta.
Todos estes médicos rurais eran MÉDICOS DA CASA. É dicir, todas as persoas que vivían nunha casa consultaban co mesmo profesional. O mesmo que mitificaban o viño da casa (non fai dano) e o porco da casa (non ten colesterol) precisaban  mitificar o seu médico. Isto hai que telo moi en conta cando se escoitan narrativas referentes a esas datas (foi o médico dos pobres, para nós era como un PAI,...).
Non  sacaba moas porque no mesmo concello traballaba un mecánico dentista que aprendera na emigración. Fora falanxista...As bocas desdentadas eran a norma ó chegar a certa idade.  Noutra parroquia de Bóveda, en Remesar, había un cura que facía de curandeiro (perfecta mestura) e compostor.

ATAQUES DE NERVIOS:
Antes dos dez anos estaba farto de presenciar “ataques de nervios”. Uns na propia casa. Fronte a unha discusión ou desgusto, caía ao chan sen sentido unha muller moi querida da miña familia. Non se mancaba. Non convulsionaba . Eu collía medo porque coidaba que ía morrer. Nunca lle deron noutro lugar que non fose a nosa casa e sempre que non houbese visitas...Era un segredo doméstico.
A unha veciña dábanlle en calquera sitio e de repente. Caía. Ás veces feríase. Convulsionaba. Caíalle o pano co que tapaba a cabeza e daba noxo ver que en vez de pelo todo eran chagas. Padecían a tiña todos os da casa. Cando lle pasaba aínda estaba un anaco aloulada...
Daquela non podo asegurar que eu soubese diferenciar os ataques destas dúas mulleres. Cos anos souben que uns eran de Charcot (crises epilépticas) e outros de Freud (histeria). A histeria normalmente precisa público. Máis non é teatro, simulación. As crises epilépticas poden dar onde menos o agardas. O primeiro que lle vin á veciña foi na estrada mentres coidaba das dúas vacas que pacían na cuneta.

UN TOLO PERIGOSO:
Non podo precisar datas. Tivo que ser ó redor dos meus doce anos. Un tolo da aldea levaba días moi alterado.
Era agresivo e tiña mala hostia...Creo que ó final finou en Castro...Misteriosos el e súa nai. Mesmo había quen dicía que durmían xuntos...
Nunha das voltas que lle daban andaban tras del unha chea de homes para pillalo. Corría como unha lebre. Non contaba con que meu tío Pepe estivese arranxando un dos alpendres é saíulle ó paso cunha pica que lle puxo á cabeza...Por se acaso, quedou quieto.  Atárono de pés e mans.  O pedáneo organizou  quendas de dous  homes (dos válidos) cada dúas horas (como as imaxinarias da mili). Dábanlle auga e comida.


Pasaron tres días ata que veu un ford con coidadores  do manicomio de  Castro a recollelo... O alcalde comunicaba ó gobernador, este ó presidente da Deputación. Papelorio, agardar, nin pensar daquela no 061.

COMUNIDADE...:
Neses anos, unha tarde de verán, ao solpor, vin correr a xente e alá fun. Chegaron alporizados diante da casa (máis ben caseto) na que vivía unha familia que non era da aldea e que se dedicaban á chatarra.
Conseguín posto case en primeira liña. Pensei que lle ían bater. Berráronlle e déronlle un día de prazo para que  marchasen. Así o fixeron.
Non sei por que, pero moitos anos despois cando vin no cinema Los Santos Inocentes, unha das escenas trouxo ó meu maxín esa dura vivencia da infancia.
Souben que a sentenza fora por terlle zorregado a un neno da miña idade que facía de criado nunha das casas. Debía ser de Vigo porque lle dicían “o vigués”...
Estaban sen profesionalizar o que agora chamamos Servizos Sociais. Era a propia comunidade quen se facía cargo destes asuntos.  Mágoa da Comunidade.

OUTRO TOLO:
Sempre lembro outro tolo que nas primaveras, e coa lúa chea,  viña dunha parroquia  de non moi lonxe. Na del non había bares, nin estrada, nin carril de ferro, nin feiras. Non facía dano a ninguén. Entraba en todas as casas. Falaba seguido. Igual era bipolar, iso do que tanto se abusa agora...
Non se onde durmía e comía. Seguro que lle daban. Non ía moi limpo. Un día no bar Catecismo presenciei como dicía: “aí vai san Antonio...”. Abriu de petrina e amosou un pito fláccido (como unha manga sen brazo)... Dicían que era pillo, pero bo.
Esas viaxes a Rubián eran as súas vacacións. O máis probable era que despois baixase lle moito o ánimo e botase meses na casa ou na cama...




O caso é que un día meu pai  díxome que nos primeiros anos de comezar a traballar cando lle daba a fase alta, levábanllo á consulta para que o sangrase. Sacáballe dous ou máis litros de sangue e quedaba calmo. Era pequeneiro e non groso...O médico explicaba que lle provocaba unha anemia aguda. Os familiares pensarían que ó sangralo saían os malos “humores”. 
Por certo que nunha aldea doutro concello limítrofe (en Piño, A Pobra do Brollón) houbo unha sonada “sangradora dos tolos” que ata lle viñan clientes de Castela...

AUTOPSIA A DOMICILIO:    
O máis normal era facelas detrás das igrexas, apartando os veciños.
Por eses anos asistín a outra en Y (Bóveda). Moitos anos despois souben que a defunta era a avoa dun bo amigo. A muller, tirando a vella, quedara soa na casa mentres todos ían de romaría. Tivo que ser en setembro ou comezos de outono. Alí vendimaban moi tarde.
Subiuse a un tallo para ver como ía a fermentación. Cos gases cambaleouse   e afogou na cuba. Ese día veu o forense.  Xa no cemiterio levaron o cadaleito para detrás da igrexa.
A axudante do xulgado ergueu a tapa. Toda de negro, gordiña, pequena, e coa cara ben branca. O forense preguntoulle a meu pai se había algo especial... Nada. Daquela imos fumar un pito. O axudante abriu o maletín. Segundo as instrucións do xefe só lle deu un corte transversal no peito.
Seguimos de parola e logo, con puntas, cravou a caixa. Iso foi todo.
Mais as consecuencias non quedaron aí... Correuse a voz de que ese viño con sabor a muller vella se vendera a un taberneiro concreto. O único da mesma parroquia. Amolárono ben. As vendas caeron en picado. Humor negro. Tanto como o vestido da autopsiada.
A de X foi moi especial. Espectacular. Macabro, esperpéntico. Mesmo cunha chisca de humor negro.
Un home, tirando a pobre, duns trinta e pico anos, morrera ó baixar a un pozo no que tirara o día anterior un barreno de pólvora para darlle máis fondo.
Finou polo gases; monóxido de carbono. O forense de Monforte, o Pepe Casas, delegou a autopsia en meu pai. Viña un oficial do xulgado que traía un maletín cunhas rudimentarias ferramentas.
O taxi que nos levara quedouse a unha media hora da casa. Tocaba andar por carreiros e por riba dalgunha parede.
Chegando á aldea púxose a chover con ganas...Non podiamos ir para detrás da igrexa...
Meu pai mandoume que avisase ó Teito; un eterno estudante de medicina case veciño. Subimos ó sobrado da casa. Cos tres médicos viña o do xulgado mais  o Andrés, o xenro dos da funeraria.
Velaban o morto unha ducia de mulleres...A viúva, de xeonllos, pediulle a meu pai:
--Pola alma dos seus defuntiños, don Pepito... non mo desfaga moito...
A relixión estaba aínda moi presente. Invadía parte da medicina. De aí, o rexeitamento ás autopsias polo tema da resurrección final. ¿Con que corpo ían aparecer diante dos outros?...
Mandounas retirar para a cociña dividida do resto por un tabique de ladrillo, sen recebar, que non chegaba ó teito. Todo o demais sen divisións. Unhas colchas e cobertores tapaban as camas.
Démoslle á volta ó cadaleito logo de sacar o defunto. A parte de abaixo da caixa fixo de mesa de autopsia. Meu pai non lle tocou. Nós non tiñamos guantes. Espímolo. Traxe azul mariño. Seguro que era o da voda. Zapatos de goma novos, de estrea, dos “gorila”...O médico dixo que nos fixásemos na cor das meixelas. Coloradas. Salientou que era típico da morte por monóxido de carbono.
Serramos. Abrir aquela cabeza pola fronte levounos tempo. Tamén demos marteladas. Da cociña chegaba o ruído das potas. De abaixo as voces da parola dos fregueses. Subían de ton cando nós petabamos. Tentaban apagar os nosos golpes... Uns abaixo na corte e outros diante da casa debaixo da ventá, protexidos por paraugas.
Pasaron anos ata que reflexionei na escena...no esperpento. Mesmo pedimos auga quente na cociña para lavar as mans...Ata abrimos o corazón...(o do defunto).
Non nos paramos a coselo nin vestilo. Facíase tarde para o funeral. Cando xa comezamos  a cravar a tapa do cadaleito o Andrés berrou:
--A miña chaqueta...Que me mata a sogra... Que vai dentro!.
Facía calor. Como bo funerario gastaba chaqueta, tamén azul mariño, para estas ocasións. Pousáraa nunha cadeira. Pensabamos que era a do morto. Non reparamos en que a do Andrés era de traspaso...
Conseguimos recuperarlla. Engurrada e con manchas de sangue...
Naquelas datas o meu rol non me deixaba ver máis aló dunha autopsia. Que razón tiña Byron J. Good ao lembrarnos que nos ensinan medicina por medio de corpos tronzados... Precisamos distancia profesional e estudar outras cousas...Non chega con escoitar narrativas...
Claro que agora xa os forenses reconstrúen o corpo. E os da tanatoplastia fan marabillas coas deformacións e coa cor da cara e mans que é o máis visible nos velorios.
Por riba, con toda a tecnoloxía moderna (escáner, resonancia magnética, ADN, análise toxicolóxico) xa din que “fan falar un cadáver”. O último, non o derradeiro, é a anxiografía. Inxectan un líquido no sistema vascular para visualizar en imaxes o funcionamento previo. Chámanlle VIRTOPSIA.
Estes expertos é como se fixesen falar ós mortos. Din ventriloquia. Tentan romper a fronteira entre vivos e mortos. Imitan artificialmente como funcionaban. Ten algo de resurrección.
Mais como escoitaba dicir eu de pequeno, cando falaban dos familiares directos do defunto, :“o mal é do que morre”...

 UN DÍA ENTEIRO DE PARTEIRO:
En Cotobade (último trimestre de 1975) e en Moraña (só un mes en abril do ano 1977) non atendín ningún parto. Tampouco urxencias serias. Ambos os dous quedaban cerca da capital e ían directamente ó hospital. Boa parte da poboación eran simbióticos. Traballaban en Pontevedra ó tempo que o facían na terra. As estradas eran boas. O hospitalo-centrismo xa se impuxera...
Rodeiro xa era outro conto. E iso que foi dous anos despois. Alí estiven dende maio do ano 1977 ata novembro do 1988. A maioría das pistas sen facer e sen asfalto. O hospital de Santiago quedaba a unha hora pero non podían ir alí. A Residencia Sanitaria de Pontevedra quedaba a pouco menos de dúas horas.
Mais, a diferenza era máis complexa. Eran culturas distintas. ¿Cantas Galicias hai?  Por outra, en Rodeiro aínda eran NÓS. Uns poucos xa eran EU. Tamén era moi evidente o monismo cultural en troques do dualismo.
Lembro moi ben o día porque era o primeiro de novembro. Festivo. Nevara bastante. Xa de mañá cedo veu o marido da primípara buscarme. En coche ata onde se podía e logo unha media hora á pé.
A moza era nova e forte. Todo estaba ben... Seguro que antes estivera algunha “entendida”. Logo de explorar sentei na cama e  veña a premer. Laiaba. Non choraba. Nun momento díxome:
--A ver se vai romper a cama.
--Se non a rompestes ó facelo, agora tampouco vai romper.
--Este fixémolo en Barcelona...
Sempre brinca o humor aínda que sexan situacións complexas.
Comín cocido coa familia e dous albaneis que traballaban ese día na casa.
Sobre as 4 da tarde mandei o marido buscar oxitocina (fármaco a aumenta as contraccións uterinas) á farmacia de Rodeiro. Non tiña...
Serían ás seis cando aconsellei que fose buscar  unha comadroa que había en Lalín. Ó chegar collina á parte e confeseime con ela. Era psiquiatra e sabía moi pouco de partos.
Traía oxitocina no maletín. Confiaba que entre os dous o resolvésemos.  Tampouco... A dinámica do parto comezaba  afrouxar.  Ás oito, con noite pecha, sacárona nun somier ata o coche e logo xa lle dixera que tirasen  cara a Ourense que quedaba máis cerca.
Á mañá seguinte veu o marido para que firmase o certificado de nacemento. Era un neno. Utilizaron ventosa. Todo ben.


Daquela nada sabía eu de Parto Natural...Do obstetra británico GRANTLY DICK-READ quen xa no período de entre-guerras tenta loitar contra a excesiva biomedicalización. Tampouco do francés MICHEL ODENT que, nas datas nas que eu fracasaba neste parto, el na maternidade de Pitthiviers crea o  “cuarto salvaxe”. Uns anos despois (década dos 80), a xinecóloga italiana BARBARA GRANDI, na maternidade de Poggibonsi, culmina a reacción fronte á crecente tecnificación do nacemento en Italia.
O mesmo poderiamos dicir da apropiación da morte que fixo o hospital. En Rodeiro, se era unha persoa maior ou alguén xa moi enfermo  non me chamaban e viñan buscar o certificado. Firmei ben deles sen ver o cadáver...


ASUNTOS DE FAMILIA: 
Ferida grande. Escandalosa. Cando rematei de vendalo, coa pouca maña que eu teño, aínda escandalizaba máis...turbante branco.
Era no verán. Ó solpor. Veu só. Choraba. Non pola dor física. Vello, preto dos oitenta. Andou tres quilómetros para chegar. Para que non dese que falar (por mor da vendaxe) leveino á casa. Non entrei. Antes pasamos pola botica para poñerlle a antitetánica.
Dicía que viña a curarse para que dese “parte”...O golpe non collera a tempa dereita por sorte. Non perdera o sentido. Dende a fronte case ata o pescozo.
Non sei cantos puntos lle dei. Foi doado porque non era moi alto e, por riba, era un deses vellos que parecen traer incorporada a reverencia. Agochado para adiante pola columna gastada..
Zoscáralle cun estadullo o seu fillo; o da casa. Non preguntei máis. Só dixen que como era xa noite non daría o parte ata o día seguinte. Matinei  que, se tiña tantas ganas de denunciar, porque non o fixo ó pasar por diante do cuartel da garda civil, non lonxe do consultorio. Ou quizais non se atrevía facer a denuncia directamente e quería que eu fixese de intermediario...De mañá, ben cedo, estaba agardándome:
--Cavilei que mellor non dea  parte... Por el non me importa, pero é o pai dos meus netos....
Caso cerrado, como outros moitos naqueles tempos. Ecoloxía. Adaptábame ao medio. Un tipo de xestión isomorfo co medio e coa cultura. Agora non podemos facer cousas desas...

NA  PEREIRA:
En Rodeiro hai vinte parroquias e unhas 145 entidades de poboación. Eramos dous médicos. As cartillas xa estaban espalladas así que os dous tiñamos que ir a todos os lugares.
O “compañeiro” que antes estaba o meu sitio vivía en Lalín e negábase a ir ás casas nas que non entraba o coche...Menos mal que o veterinario me deu un plano cos lugares, estradas, pistas. Un dos topónimos era o mesmo en tres parroquias.
Unha tarde fun á Pereira, un aldea (da parroquia de Asperelo) moi illada a que non chegaban os vehículos. Camiñei case unha hora guiado por quen me veu buscar. Unha muller díxome que habería uns trece anos que no lugar non entraba un médico.
Aproveitaron e como xa estaba alí tiven que ver unhas sete ou oito persoas encamadas ou inútiles...



EN OURÍN:
Coido que é a aldea máis alta de todo o concello. Tamén de Asperelo. Xa na base do monte Faro.
Viñeron buscarme para un home que estaba mal. Xa se encargou o emisario de buscar un Land Rover. Nevara moito.
Pola estrada asfaltada, a que xa chega á Oseira  (Ourense) o coche defendeuse ben a pesar da neve. Pero ó coller a pista sen asfalto que leva a Ourín cada vez máis neve. A medio camiño levantouse unha ventada e pousou no vehículo unha morea de neve. Deixouno bloqueado.
Seguindo o guía fomos por riba das paredes (a neve pasaba de medio metro) ata que demos chegado. Antes de nada avisou os veciños que baixasen cun tractor a liberar o auto.
O enfermo tiña febre. Cuspía sangue. Acordei que tiña que ir ó hospital. Puxeron en marcha o dispositivo de traslado. Xa se imaxinan...

Noutra noite, tamén con neve, veu un home cun tractor para que lle fose ver un fillo paralítico. Quería que guiase eu para ir na cabina ó cuberto.  Diso nada. Eran tractores de segunda man. Viñan de Castela. Grandes e nada axeitados para aquelas corredoiras. Envorcaban e matábase a xente. Púxenme na caixa ben abrigado e co paraugas aberto.
Nun par de ocasións andei a cabalo. Estabamos citados nun sitio que non lembro. Agardábanme cunha besta mansiña e non moi grande. Cheguei no coche. O acompañante axudoume a montar e, por riba, empeñouse en levarme o maletín. Sentinme cabaleiro...


SABERES:
Tiña moitas lagoas. Era psiquiatra e alí había que saber de todo. Preguntaba a colegas de Santiago por teléfono. Estudaba.
Para eles era especialista. Nas súas concepcións iso significaba que sabía máis de todo. Nada que ver co reducionismo...Coido que a falta de coñecementos  suplíaa co xeito de tratalos. Con utilizar boas metáforas e aplicar refráns. Con ter posto un letreiro na porta da consulta: “a consulta da Seguridade Social é de balde. Non se admiten PROPINAS...”
Por riba, levaba só dous días e tiven que participar nun mitin do PSG (Partido Socialista Galego) para as primeiras eleccións xerais... Mal, ou bo, comezo ?. Seguiron outras accións non médicas... Aínda non levaba nin un mes cando o alcalde (todo se sabe) foi ver o gobernador para pedirlle que me trasladase...
Algúns querían favores. Caciquismo. Veu un home amosándome un vello carné do PSOE antigo. Agochado nunha parede dunha leira durante toda a ditadura... Dicía que fora músico;que se o facía alcalde había de agradecermo ben...
Tamén era o médico da garda civil... O sarxento era un home prudente. O cabo primeiro non tanto. Se non lles quería pasar pola cartilla receitas de médicos privados ían denunciar ó cuartel e quedaban sorprendidos cando lle dicían que eles non podían facer nada.
Eles, os asegurados, tiñan outros saberes médicos. O que se chama “saberes profanos”, “saberes subalternos”. Harmónicos coa súa cultura. Aprendín e utilicei algúns...
A miña linguaxe chocáballes nalgunhas palabras. Para min unha muller embarazada estaba “preñada”. Dicían que era un bruto... que preñar só se utilizaba para os animais...
Non lle conto os erros... Souben dalgúns. Seguro que houbo moitos máis...Sentinme responsable dalgunha morte...


Sen percibilo daquela,  fora testemuña e colaborador  no proceso no que a Medicina ía substituíndo a Relixión. Non de todo. Mestizaxe. Seguimos falando de “FE NO MEU MÉDICO”. Ciencia e Crenza son inseparables.  O logos puro é un soño. O día da Virxe do Faro (moito antes de Fraga), sen ser festivo local, a xente non viña á consulta...


TRADUTOR. INTERMEDIARIO:
Os médicos rurais eran intermediarios entre dúas culturas sanitarias. A da medicina oficial que aprenderan na universidade e a cultura sanitaria profana ou popular. Asunto escorregadizo e complexo no que non afondo.
Por forza tiña que ser tradutor nun sentido moi amplo. Aprender mañas. Entender os trasacordos, as disonancias, non ir ó enfrontamento directo. Esquivar. Canear. Facer de equilibrista...
Viñan do especialista ou da residencia cun informe escrito e había que traducirllo...

O da “letra de médico”, ilexible agás para o boticario dáballes moito que pensar. Antigamente, antes de que existisen os laboratorios de farmacia, o médico escribía en latín as fórmulas maxistrais.

O farmacéutico tamén “sabía latín” e facía el as medicinas. Non quería o médico que se lle apropiasen outros das súas receitas (algunhas de feitura propia e outras dos libros). Pero os destinatarios desconfiaban.... De aí esta preciosa regueifa  recollida por Xoán Mariño no concello de Outes:
As recetas en latín,
son soldados sirva ó Rei,
Decíndolle ó boticario
¡Rouba ti que eu xa roubei!
 Ao deixar o latín o médico seguiu escribindo de xeito pouco lexible para o vulgo... Agora coas computadoras a defensa é utilizar termos moi especializados. Como a linguaxe dos xulgados...
Hai preguntas “inocentes”... :“antes ou despois das comidas?”. Non ten nada de superficial. Sabían que fármaco e veleno en orixe eran a mesma verba.
Se contestaba antes, estaba indicando que o medicamento era frouxo. Se digo despois é que é moi forte. O nome das medicinas non lles importaba. O que miraban era a cor, a textura, a presentación (cando comezaron os supositorios non poucos intentaron invalos), a forma...
A mirada do labrego é fotográfica. A cara, a expresión nosa, a mímica,  cando estamos explorando a un paciente é ollada con lupa...Non precisan que falemos moito...
A biomedicina (medicina hexemónica no bo dicir de E. Menéndez) tenta convencernos de que existen “síntomas lexítimos”. Pero o síntoma é subxectivo. Cadaquén   personalízao. Non son signos.
Para atopar eses síntomas precisamos atractores semánticos. Ocorre o mesmo ó recoller narrativas. Os “mundos de aflición”  varían segundo a cultura, a idade, a clase social,...
Saber colocar a metáfora axeitada en cada caso para conseguir un bo tratamento non é nada sinxelo. Moito se fala do efecto placebo. Mais tamén existe o efecto “nocebo”. ¡Cántas veces coa información que lle damos ó paciente xeramos angustia!.
Expresións como : “a peor non vou...” , “qué ben me acertou!” , “báixese ben, míreme ben”, introdúcennos na realidade (non na nosa precisamente).
A mercadotecnia  emocional  xa hai tempo que sabe que para conseguir mellores vendas ten que aparcar a publicidade racional.  ¡Qué mal nos vendemos os médicos!...sobre todo na medicina pública.

Fotografia de Anna Turbau, realizada en Ourense en 1978. © Anna Turbau



PRESENTISMO HISTÓRICO:
É un erro moi frecuente en médicos historiadores de todas as épocas...Analizan, opinan, xulgan prácticas do pasado coa mentalidade da época actual.
Os recursos, os valores, as crenzas, a ciencia, eran moi diferentes. Os “adiantos” e os cambios en cincuenta ou cen anos na medicina foron moitos.
No pasado a tecnificación era moi rudimentaria se a comparámola  coa actual. As mans do médico de mediados do século pasado eran a súa mellor ferramenta.  Sabían palpar, percutir, percibir...Miraban doutro xeito. Falaban (moitas veces calando) diferente.
Co fonendoscopio auscultaban cavernas pulmonares, sopros cardíacos, estenoses arteriais, etc. Os seus ollos “auscultaban a realidade concreta” do paciente e do seu contorno para “baixarse” e tratar en consecuencia.
Na súa maletiña nunca faltaba unha lupa. Moi útil para visualizar signos da pel enferma. Unha lanterna era obrigatoria. Non só para explorar reflexos pupilares senón tamén para poder ver mellor  cando había pouca luz solar. Mesmo para alumarse polos camiños.
Recomendaban “augas” de fontes concretas e, se a situación económica o permitía, aconsellaban ir ós “baños”, tamén determinados.
Tiñan máis desenvolvido o olfacto (ouriños, alentos, suores) e o tacto (temperatura, reaccións, etc) e os outros sentidos nunha sociedade moi dependente da natureza.
Aprenderan do medio a necesidade de ritualizar as prescricións. A eficacia (simbólica) non é idéntica se os remedios ou a dieta, ou o repouso, son para sete ou nove días que para seis ou dez.
En resumo, a accesibilidade cultural era máis próxima e atinada. 

MEDICINA POPULAR:
Sabían convivir cos curadores tradicionais. Eran moi poucos os que denunciaban este intrusismo no dicir da medicina oficial.
Non existe unha cultura popular en abstracto. Son pluralidades. Soamente na relación clase dominante-clase subalterna, e no xogo das respectivas cosmovisións é onde xorde o concepto de cultura popular.

Neste senso, a cultura popular non é arcaica, só é parcialmente subalterna e parcialmente autónoma.  Todo isto é totalmente aplicable á medicina popular.
Vén sendo un sistema, ou subsistema, que non se pode explicar se non é como parte dun complexo modelo de interrelacións. 
No ano 1995, en Compostela, nun simposio internacional organizado polo Consello da Cultura Galega, moito me gustou escoitar o recentemente desaparecido (2017) TULLIO SEPPILLI, que nos debuxaba o seguinte esquema:


Dicía que ningún dos tres elementos se pode entender illado do resto e que un corenta por cento da poboación occidental utiliza todos os subsistemas.  Os tres elementos dan e reciben dos outros. Con isto termino.
Emilio González Fernández

Psiquiatra. Doutor en Antropoloxía Cultural



+++++++++++++++++++++++++++++++++++
otros trabajos del autor publicados en Diario de un médico de guardia:

"Rosalía e a psiquiatría galega (espazo Conxo)" por Emilio González ....(En el Día de las Mujeres Escritoras ,17- octubre- 2016)

https://diariodeunmedicodeguardia.blogspot.com.es/2016/10/rosalia-e-psiquiatria-galega-espazo.html

No hay comentarios: